Najstarsze młyny krasnostawskie a lokalizacja grodu Szczekariew

Pierwszą próbę zlokalizowania miejsca, w którym niegdyś mógł znajdować się wymieniany w latopisach gród Szczekariew podjął K. Pawłowski, dopatrując się jego usytuowania na lewym brzegu Wieprza w okolicach krasnostawskiego zamku [1] . W 2000 roku W. Czarnecki na marginesie swojej publikacji dotyczącej rozwoju sieci parafialnej ziemi chełmskiej, przywołał zapiskę sądową z 1470 roku, w której wymieniono młyn pod grodziskiem w Krasnymstawie, łącząc tę wzmiankę z lokalizacją grodu Szczekariew [2] .

W 2005 roku P. Grządka w swojej publikacji opartej na własnej pracy magisterskiej, podjął temat lokalizacji grodu Szczekariew, dopatrując się go w rejonie ul. Kołowrót [3] . W 2013 roku na łamach Nestora z hipotezą lokującą gród Szczekariew na lewym brzegu Wieprza podjął polemikę K. Grochecki, wskazując, iż grodu należy poszukiwać na prawym brzegu Wieprza w rejonie ul. Wójta Stanisława [4] . Do wskazywania miejsca po grodzie ponownie na lewym brzegu Wieprza powrócił R. Szczygieł w artykule o dziejach Krasnegostawu w XV wieku, pisząc o grodzisku: ,, Zostało ono zlokalizowane w czasie badań archeologicznych, o czym pisali E. Sobczuk i P. Grządka, na północ o około 700 metrów od terenów późniejszego zamku, w okolicy ulic: Kołowrót i Kacza.” Niestety pan profesor mija się tu z prawdą, takie badania nigdy nie były prowadzone i w żaden sposób lokalizacja grodziska we wskazanym miejscu nie została potwierdzona [5] . Jedną z istotnych wskazówek pozwalających odnaleźć zaginiony gród, przywoływaną przez niemal wszystkich powyższych autorów (poza K. Pawłowskim) jest lokalizacja wymienionego w dokumencie z 1470 roku młyna pod grodziskiem. Młyny wodne na świecie pojawiły się już w starożytności. W Rzymie pierwszy młyn powstał za panowania Oktawiana Augusta. W sąsiadujących z Polską Czechach młyny pojawiły się już w VIII wieku, zapewne za pośrednictwem państwa wielkomorawskiego. Można przypuszczać, że w Polsce, a szczególnie na jej terenach wcześniej przynależnych do państwa wielkomorawskiego, pierwsze młyny mogły być lokowane już około VIII lub IX wieku. W źródłach pisanych, najstarsza wzmianka o kole wodnym pochodzi z 1145 roku i dotyczy Łęczycy, zaś najstarszy dokument potwierdzający istnienie w Polsce młyna wodnego pochodzi z 1149 roku i dotyczy Dobrej koło Wrocławia [6]. Na wschód od Wisły, a szczególnie w rejonie pomiędzy Wieprzem a Bugiem młyny wodne pojawiły się znacznie później. W 1352 roku Kazimierz Wielki poświadczył dzieciom Macieja, byłego wójta Lwowa, młyn w Sielskim Kącie w powiecie lwowskim [7] . W 1392 roku z kolei Władysław Jagiełło nadał kołodziejowi Adamowi część dochodów z młyna we Lwowie pod bramą halicką [8] . W wieku XV za sprawą Władysława Jagiełły, w źródłach pisanych młyny pojawiają się już znacznie częściej i tak: w 1400 roku król zezwala właścicielowi Hrubieszowa na budowę młyna [9], w 1403 roku arcybiskup halicki poświadcza zbycie części młyna we Lwowie [10], w 1404 Władysław Jagiełło zezwala arcybiskupowi halickiemu na budowę stawu i młyna nad rzeką Wielką Lipą pomiędzy wsiami Zboratycze i Dunajowa [11].
W powiecie krasnostawskim informacja o młynie znajduje się już w słynnym traktacie granicznym z 1359r. dotyczy ona Dobrinensem molendinum  na potoku Łopa. Być może chodzi tu o jeden z wymienianych w późniejszych lustracjach starostwa krasnostawskiego młynów w Łopienniku. Najstarszym poświadczonym źródłowo młynem w Krasnymstawie jest młyn nad rzeką Wieprz pod miastem, który Władysław Jagiełło w 1410 roku zezwolił wybudować wraz z tartakiem cieśli Jaroszowi. Zezwolenie to obwarowano obowiązkiem przekazywania przez Jarosza dwóch trzecich zysków z młyna i tartaku królowi zaś sam młynarz zadowalać się miał trzecią częścią. Ponadto Jarosz miał ponosić jedną trzecią kosztów napraw grobli i dostarczać drewno dla królewskiego dworu [12] . Dokument ten potwierdza także istnienie grobli na rzece Wieprz. O jakimś młynie in Crasnystaw wspomina zapiska sądu lwowskiego z 9 marca 1469 roku [13] . Z 1470 roku pochodzi zapiska sądowa umieszczona w księgach ziemskich krasnostawskich, w której wymieniony jest młyn pod grodziskiem w Krasnymstawie [14] . Aby ustalić, którego z młynów krasnostawskich ów zapis dotyczy, konieczna jest analiza późniejszych źródeł wspominających o młynach funkcjonujących obok miasta. Nieocenione tutaj są informacje zawarte w lustracjach i inwentarzach starostwa krasnostawskiego. Pochodzący z 1560 roku inwentarz wymienia trzy młyny położone w rejonie miasta: „Młyn przed bramą – z obroną… Młyn drugi na końcu grobli stawowej przy upuście, trzy walniki. Młyn na Żółkwi nowy na stawku” [15] . Trzeci z tych młynów jako nowy wydaje się najmniej prawdopodobnym kandydatem na młyn pod grodziskiem, jednak nowy młyn mógł być wybudowany w miejscu starego, dlatego też musimy poświęcić mu trochę czasu. W sumariuszu z 1564 roku omawiany młyn występuje zapewne jako czwarty z wymienianych młynów, czyli młyn na wójtostwie za miastem posiadający trzy koła mączne [16] . Jednak informacja ta niewiele nas przybliża do odnalezienia miejsca, w którym go wybudowano. W lustracji z lat 1564-65 oraz sumariuszu z 1564 roku, jako czwarty wymieniono młyn na wójtostwie za miastem, o trzech kołach [17] . Dodatkowo dowiadujemy się, że są to koła tzw. walniaki, czyli podsiębierne (koła nasiębierne nazywano korzecznymi). Lustracja z 1569 r., podobnie jak poprzednie, wspomina jedynie młyn na wójtostwie za miastem [18] , ale już lustracja z 1570 roku przynosi bardzo ciekawąinformację, otóż ów młyn na wójtostwie nazywany jest rzeszowskim [19] . Gdyby nie nazwanie młyna w 1560 roku nowym, to powiązanie go z osobą starosty Jana Feliksa Rzeszowskiego mogłoby wskazywać, że został lokowany w końcu XV wieku. Najprawdopodobniej, za czasów Jakuba Rzeszowskiego powstał staw nazwany od jego nazwiska rzeszowskim,  a kilkadziesiąt lat później wybudowano  młyn, który przyjął nazwę od nazwy stawu. Lustracja z 1616 roku także nazywa nasz młyn rzeszowskim [20] , podobnie lustracja z lat 1627-28 [21] . Tak więc wiemy, że młyn nazywał się rzeszowski i zbudowano go na rzece Żółkiewce. Więcej informacji o młynie znajdujemy w dokumencie starosty krasnostawskiego Marka Sobieskiego z roku 1651, w którym potwierdza on prawo młynarza rzeszowskiego Pawła Kołsuta i jego żony Agnieszki do jednej trzeciej zysków z młyna, oraz prawo do jego dziedziczenia. Ponadto dodaje do młyna półłanek ziemi w Zażółkwi oraz łąkę w Latyczowie. Ma to zachęcić młynarza do ponoszenia kosztów remontu młyna [22] . Niestety, te informacje w dalszym ciągu nie pozwalają na określenie dokładnej lokalizacji młyna rzeszowskiego. Dopiero późny, bo dziewiętnastowieczny zapis w księdze urodzeń parafii św. Franciszka Ksawerego w Krasnymstawie z roku 1819 pozwala to określić. Pod datą 9 maja 1819 roku znajdujemy wpis urodzenia i chrztu Stanisława, syna Grzegorza Ostyańskiego, młynarza tuligłowskiego i jego żony Wiktorii Ziębickiej. Jako chrzestny ojciec występuje Tomasz Ostyański, lat 34, młynarz przy młynie rzeszowskim na Krakowskim Przedmieściu, rodzony brat zgłaszającego [23] . Tomasz i Grzegorz Ostyańscy to synowie Jana Ostyańskiego młynarza rzeszowskiego z drugiej połowy XVIII wieku. Brat Jana, Michał Ostyański był młynarzem we młynie Brykowiec w Siennicy Nadolnej. Co ciekawe, potomkowie Jana i Tomasza Ostyańskich żyją w Krasnymstawie do dnia dzisiejszego pod nazwiskiem Stojańscy.

Lokalizację młyna rzeszowskiego na Krakowskim Przedmieściu potwierdza mapa Mayera von Heldensfelda, na której zaznaczono staw i młyn przy widocznym do dziś starorzeczu rzeki Żółkiewki [24].

W tym miejscu stał młyn rzeszowski w Krasnymstawie
W tym miejscu stał młyn rzeszowski w Krasnymstawie

Obecnie w miejscu młyna, a właściwie osady młynarskiej Rzeszów, stoi dom przy ulicy Cegielnianej 11. Tomasz Ostyański, jak się wydaje, był ostatnim młynarzem rzeszowskim. W 1821 roku pojawia się on w księgach metrykalnych po raz ostatni jako młynarz rzeszowski. W późniejszych wpisach, aż do śmierci w 1850 roku występuje jako rolnik, gospodarz na Zadworzu i Krakowskim Przedmieściu. W 1835 roku, w związku z przeznaczeniem przez cara Mikołaja I części majątku starostwa krasnostawskiego na majorat dla zasłużonego w tłumieniu powstania listopadowego generała lejtnanta Aleksandra Andriejewicza Fryderyksa, sporządzono inwentarz. W inwentarzu tym młyn rzeszowski oraz młyn tuligłowski figurują jako puste. Podobnie w akcie przyznania spadku Aleksandrowi Aleksandrowiczowi Fryderyksowi z 1858 roku [25] . Na mapie z 1938 roku młyn na Krakowskim Przedmieściu nad rzeką Żółkiewką znajduje się już w innym miejscu, nieopodal skrzyżowania ulicy Krakowskie Przedmieście i ul. Cegielnianej. Po prześledzeniu historii młyna na wójtostwie, zwanego rzeszowskim, widzimy, że nic nie wskazuje, aby mógłby być to młyn pod grodziskiem.

Zajmijmy się więc teraz największym z młynów krasnostawskich, który zawsze w lustracjach występuje na pierwszym miejscu, czyli młynem pod murami miasta. W lustracji z 1560 roku młyn ten określono jako „młyn przed bramą – z obroną”. Taki zapis może wskazywać, że młyn był w jakiś sposób powiązany z systemem obronnym Krasnegostawu w rejonie Bramy Chełmskiej. Lokalizacja taka wyklucza raczej, że to ten młyn był młynem pod grodziskiem. Prześledźmy jednak, co o tym młynie wspominają inne źródła. W sumariuszu z 1564 roku czytamy:„młyn pierwszy pod murem przy mieście, w którym kół mącznych 5”, podobnie lustracja z lat 1564-65. Lustracja z 1570 roku podaje zapis: „młyn pod murem miejskim, …kół mącznych 5”, inwentarz z 1572 roku – „młyn 1 pod miastem”. Nieco więcej informacji podaje lustracja z 1616 roku, czytamy w niej: „młyn pod murem miejskim na stawie wielkim, z którego zakonnikom na każdy tydzień korzec żyta przychodzi”, lustracja z lat 1627-28, oprócz zapisu:„młyn pod miastem, tuligłowski, rzeszowski arendą przychodzi 510”, przekazuje też informację, że młyn pod miastem znajdował się naprzeciwko ulicy zwanej Chełmską oraz wielkiego mostu i należał do mieszczan. W lustracji z lat 1661-65 młyn nie jest wymieniony [26] . Najpewniej przestał już w tym okresie funkcjonować. Potwierdza to zawarta w tejże lustracji informacja o rozerwaniu grobli wielkiego stawu oraz o zagospodarowywaniu stawiska na cele rolnicze. Wielki staw przestał zapewne istnieć już przed 1627 rokiem, bo inwentarz z lat 1627-28 nie wspomina o płynących z niego pożytkach. Powyższa analiza potwierdza, że największy z młynów krasnostawskich nie mógł być młynem pod grodziskiem. Być może był to młyn wybudowany w 1410 roku przez cieślę Jarosza. Tak oto pozostał nam ostatni kandydat na młyn pod grodziskiem, numer 2 we wszystkich lustracjach i inwentarzach, określany jako młyn „drugi” lub „dalej na tejże grobli”. O młynie tym wspomina lustracja z lat 1564-65, opisując go jako młyn „drugi na tejże grobli, kół mącznych 3, wszystko walniki”. W inwentarzu z 1560 roku czytamy: „młyn drugi na końcu grobli stawowej przy upuście, 3 walniki”. Sumariusz z 1564 roku podaje: „drugi młyn na tejże grobli, w którym kół mącznych 3”. Lustracja z 1569 roku wymienia młyny starostwa: „młyn pod murem miejskim i drugi na tejże grobli, w pierwszym kół mącznych 5, w drugim 3”. Lustracja z 1570 roku posiada zapis identyczny, natomiast w inwentarzu z 1572 roku czytamy: „młyn 1 pod miastem, (drugi) pod górą przy mieście, (trzeci) wójtowski” [27] . W lustracji z 1616 roku młyna tego już nie widzimy, a lustracja z lat 1627-28, która opisuje młyn pod miastem przed groblą, informuje nas jedynie, że za groblą jest także most pod wielką górą, na której znajduje się znak Męki Pańskiej Chrystusa, czyli krzyż. Lustracja z 1782 roku podaje informację, że za Wieprzem naprzeciwko zamku stoi stara chałupa młynarska [28] . W lustracji z 1616 roku pojawia się natomiast po raz pierwszy młyn tuligłowski. Możemy się domyślać, że tam został przeniesiony młyn z końca grobli na Wieprzu. W 1626 roku starosta krasnostawski Jakub Sobieski, w związku z rozerwaniem grobli na stawie tuligłowskim i koniecznością poniesienia kosztów jej naprawy wydał Mikołajowi Mikołajczykowi, młynarzowi tuligłowskiemu i jego żonie Annie, dokument potwierdzający dziedziczne prawo do młyna na tak zwanej trzeciźnie. Znaczyło to, że młynarz oddawał dwie trzecie zysków staroście, sobie zostawiając część trzecią. Usunięcie potomków Mikołajczyka i jego żony z młyna możliwe było jedynie za odszkodowaniem w wysokości 145 grzywien polskich (jedna grzywna w XVII wieku miała wartość 201,86 g srebra) [29] . Wracając do młyna na grobli, dokumenty pisane potwierdzają, że młyn ten funkcjonował od 1560 do 1616 roku, zaledwie 56 lat. Jeżeli założymy, że młyn pod murem jest tożsamy z młynem Jarosza z 1410 roku, to funkcjonował on ponad 250 lat. Młyn rzeszowski – co najmniej 260 lat, młyn tuligłowski właściwie od 1616 roku istnieje w tym samym miejscu do dziś. W inwentarzu z 1572 roku wymieniono trzy młyny: pod miastem, pod górą przy mieście i wójtowski. Tak więc nasz młyn na końcu grobli to młyn „pod górą przy mieście”. Żeby docenić znaczenie tej informacji, musimy wrócić do dokumentu z 1470 roku, w którym mowa jest o młynie położonym sub grodzisko, czyli pod grodziskiem, ale czy na pewno dokładnie tak brzmi zapis w księdze ziemskiej krasnostawskiej? Okazuje się, że nie, zapis ten brzmi: sub monte grodzysko, a więc nie młyn pod grodziskiem, ale młyn pod górą Grodzisko.

informacja o młynie pod górą Grodzisko w Krasnymstawie z 1470 roku
informacja o młynie pod górą Grodzisko w Krasnymstawie z 1470 roku

Jeżeli teraz spojrzymy na wspomniany wcześniej zapis w inwentarzu starostwa krasnostawskiego, który sporządzono po śmierci Mikołaja Łaskiego w 1572 r., w części dotyczącej młynów, to zauważymy, że określa on drugi z młynów jako położony „pod górą przy mieście”. W przeciągu stu lat zapomniano, jaką nazwę i dlaczego nosiła ta góra dawniej, w latach 1626-27 nazywano ją Wielką Górą. Można pokusić się o dokładniejsze sprecyzowanie lokalizacji młyna położonego na końcu grobli, przy przepuście, pod górą Grodzisko. Na akwareli ks. Kupścia, przedstawiającej podobno widok Krasnegostawu w XVII wieku, widzimy na grobli po prawej stronie młyn, jednak na jej początku, a nie na końcu [30] . Młyn nie mógł być wybudowany na grobli. W 1573 roku Obrycht Strumieński w swojej książce poświęconej budowie stawów pouczał, że młyn należy budować przy grobli na stałym gruncie. Jak się wydaje, dzisiejsza krasnostawska ulica Grobla przynajmniej w części prostopadłej do rzeki Wieprz, co najmniej na odcinku do ulicy Przeskok, to dawna grobla spiętrzająca wody wielkiego stawu. Niestety, zakres badań archeologicznych przeprowadzonych w 1995 roku nie pozwala na ustalenie przebiegu całej grobli. Most łączący groblę z miastem zaczynał się zapewne, tak jak na mapie Mayera von Hendelsfelda, poniżej dzisiejszej ulicy Żurka. Z Taryfy mostowego i grobelnego ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego z 1767 roku wiemy, że długość mostu wraz z groblą wynosiła 845 łokci, co w przeliczeniu na miarę metryczną wynosi niecałe 487 metrów [31] . Jeżeli grobla przebiegała wzdłuż całej prostopadłej do rzeki Wieprz części ulicy Grobla to jej koniec znajdował się za torami kolejowymi w rejonie ulicy Wójta Stanisława koło źródełka. W przypadku, gdyby grobla przebiegała ulicą Grobla, a potem ulicą Przeskok, to jej końca należałoby szukać przy ulicy Lwowskiej obok stawu. W jednym z tych dwu miejsc przed 1470 rokiem wybudowano młyn pod górą Grodzisko.

Miejsce lokalizacji młyna pod górą Grodzisko przy źródełku
Pierwsza z hipotetycznych lokalizacji młyna pod górą Grodzisko, ulica Wójta Stanisława przy źródełku.

Z przeprowadzonej analizy wynika, że w najbliższym sąsiedztwie miasta w pierwszym stuleciu jego istnienia funkcjonowały dwa młyny na rzece Wieprz. Pierwszy o pięciu kołach podsiębiernych wybudowany pod murami miasta, nieopodal Bramy Chełmskiej i mostu. Młyn ten nie mógł być w żaden sposób nazwany w 1470 roku „młynem pod górą Grodzisko”. Drugi z młynów znajdował się na prawym brzegu Wieprza przy końcu grobli, był on nazywany „młynem pod górą przy mieście” i jedynie ten młyn można uznać za tożsamy z „młynem pod górą Grodzisko”. Oczywiście ustalenie miejsca, gdzie lokowano młyn pod górą Grodzisko nie odpowie na pytanie czy w pobliżu młyna znajdował się gród Szczekariew, może być jedynie kolejnym przyczynkiem pozwalającym uściślić rejon dalszych, już archeologicznych poszukiwań. Odnalezienie grodu Szczekariew, jego przebadanie, a zwłaszcza datowanie najstarszej części, jest nie tylko ważne dla historii Krasnegostawu, ale także ma duże znaczenie dla historii Polski i Rusi.

1 K. Pawłowski, Krasnystaw studium historyczno-urbanistyczne, Część I – opisowa, Warszawa 1968, mps Muzeum Regionalne w Krasnymstawie.
2 W. Czarnecki, Rozwój sieci parafialnej Kościoła łacińskiego w ziemi chełmskiej do początku XVII w., Roczniki Humanistyczne, T. 48, z. 2, 2000, ss. 29-91.
3 P. Grządka, W sprawie lokalizacji grodziska w Krasnymstawie, Archeologia Polski Środkowowschodniej, T. 7, 2005, ss. 259-261.
4 K. Grochecki, Głos w sprawie lokalizacji latopisowego grodziska Szczekarzew, Nestor 1 (23), 2013, ss. 28-33.
5 R. Szczygieł, Powstanie miasta Krasnegostawu i jego dzieje w XV wieku, Zapiski Krasnostawskie, T. V, 2014.
6 J. Adamczewski, Młynarstwo magiczne, Wrocław 2005, ss. 15-17, tam też starsza literatura.
7 Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego Bernardyńskiego we Lwowie, Lwów 1868, T. 2, s. 1, dalej cyt. AB.
8 Ibidem, s. 33.
9 J. Adamczewski, op. cit. s. 16.
10 AB, T. 2, s. 49.
11 Ibidem, s. 51.
12 F. Piekosiński red., Kodeks Dyplomatyczny Małopolski, Kraków 1909, T. 4, ss. 122-123. K. Stołecki, Krasnystaw. Rys Historyczny, Krasnystaw 2012, ss. 234, 257. Inventarium omnium et singulorum privilergiorum, litterarum, diplomatum, scripturarum et monumentorum, Berlin Poznań 1862, s.251, w streszczeniu tym błędnie podano imię adresata aktu, zamiast Jarosz podano Janusio.
13 AB, T. 15, s. 451.
14 Księgi ziemskie krasnostawskie, Archiwum Państwowe w Lublinie, seria: zapisy, T. 2 , k. 10, dalej cyt. jako KZK.
15 K. Pawłowski, op. cit. aneks 2.
16 Metryka Koronna Lustracje, Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, dz. XVIII, sygn. 48 dalej cyt. jako MKL.
17 K. Chłapowski, H. Żytkowicz red., Lustracja województw ruskiego, podolskiego i lubelskiego 1564-1565, Warszawa-Łódź 1992, ss. 1-6.
18 MKL, sygn. 45.
19 Ibidem, sygn. 46.
20 Ibidem, sygn. 47.
21 Ibidem, sygn. 73.
22 Księgi grodzkie krasnostawskie, relacje, sygn. 3, kk. 224v-226v, dalej cyt KGK. 23 Akta Stanu Cywilnego, Krasnystaw rzym.-kat., Księga urodzeń, małżeństw i zgonów 1819 r., księga urodzeń nr 111, Archiwum Państwowe w Lublinie, dalej cyt. jako ASCKr.
24 Muzeum Regionalne w Krasnymstawie, wystawa czasowa, Mapy topograficzne Krasnegostawu i okolic z lat 1801-1804.
25 mps, Wyciąg z księgi ziemskiej Krasnystaw vel Rońsko znajdującej się w Archiwum Akt Wieczystych przy Urzędzie Komornika w Krasnymstawie dokonany w VI 1972 przez Zofię Dogelgesang, Biblioteka Powiatowa w Krasnymstawie.
26 E. i K. Arłamowscy, W. Kaput red., Lustracja województwa ruskiego 1661-1665, Cz. III. Ziemia halicka i chełmska, Wrocław- Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1976.
27 K. Pawłowski, op. cit., aneks 3.
28 Ibidem, aneks 5.
29 KGK, relacje, sygn. 3, kk. 1102v, 1103.
30 K. Stołecki, op. cit. s. 507.
31 Z. Góralski, Taryfa mostowego i grobelnego ziemi chełmskiej i powiatu krasnostawskiego z 1767r., Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, R. XV, nr 2, 1967, ss. 329-351.

Na podstawie artykułu w Nestorze nr 30/2014

Lech Dziedzic