młyn

Młyny

Młyn pływak pod murami Ratyzbony w Liber Chronikorum Hartmana Schedela z 1493 r.
Młyn pływak pod murami Ratyzbony w Liber Chronikorum Hartmana Schedela z 1493 r.

Pierwsze młyny napędzane były siłą mięśni zwierząt i ludzi (dreptaki, kieraty). Dopiero wynalezienie silnika wodnego, pozwoliło na pełną mechanizację procesu przetwórstwa zbożowego.
Najstarszy młyn wodny powstał prawdopodobnie w I wieku p.n.e. w Azji Mniejszej. W 65 r. p.n.e. został opisany młyn wodny w pałacu króla Mitrydatesa Pontyjskiego w Kabirii.
W 23 r. p.n.e.  opisał młyn, rzymski architekt Witruwiusz, młyn przez niego opisany przenosił już napęd z koła wodnego na złożenie kamieni za pomocą przekładni zębatej ( palczastej ? ).  Z Italii młyny trafiły na Wyspy Brytyjskie a potem do Niemiec, Francji i innych krajów Europejskich.

Bardzo nietypowe młyny budowano na Krymie, były to młyny podziemne napędzane przez zwierzęta

Młyn tatrski na Krymie z 1803r.
Młyn tatarski na Krymie z 1803r.

W krajach słowiańskich utrwaliła się nazwa młyn, mlyn, mlin czy mielnica wywodząca się od nazwy zachodnioeuropejskiej  – molendinum, mill. Jednak w średniowieczu istniała starosłowiańska nazwa młyna. W spisanym w 1440 roku, lecz zwierającym archaiczne, starosłowiańskie rozwiązania prawne, statucie chorwackiego miasta Poljica znajduje się artykuł 80a pod tytułem  ,, O kołowai” – czyli o młynie. Tak więc starosłowiańska średniowieczna nazwa młyna to kołowaja.

Przekrój złozenia żarna z Biskupina X-XI w., Z pracy W. Szafrańskiego, Na śsladach prototypu wczesnosredniowiecznego młyna z X-XI w.
Przekrój złożenia żarna z Biskupina X-XI w., Z pracy W. Szafrańskiego, Na śladach prototypu wczesnośredniowiecznego młyna z X-XI w.

W Polsce ślady najstarszego młyna (mącznicy, mątwicy) datowanego na X – XI w. składającego się z kilku złożeń napędzanych ręcznie żaren, z regulowaną za pomocą paprzycy odległością miedzy biegunem a leżakiem, odkryto w Biskupinie.

Młyny pływajace na Wiśle pod Warszawą z obrazu Panorama Warszawy, Canaletto. Muzeum Narodowe w Warszawie
Młyny pływające na Wiśle w Warszawie z obrazu Panorama Warszawy, Canaletto. Muzeum Narodowe w Warszawie

Młyny wodne w Polsce pojawiły się w XII wieku. Najpierw na Śląsku i Pomorzu, potem w Wielkopolsce i Małopolsce najpóźniej bo dopiero pod koniec XIV wieku zaczęto budować młyny wodne na Rusi i Litwie, być może ze względu na istniejące na tych terenach wierzenia ludowe ( pogański kult Krywe – Krewejto zakazywał grodzenia rzek).
Odmianą młynów wodnych były młyny pływające, w Polsce zwane pływakami lub bździelami.

Plan młyna pływaka na Bugu pod Wolą Uhruską. Archiwum Państwowe w Lublinie
Plan usytuowania młyna pływaka na Bugu pod Wolą Uhruską z 1865r. Archiwum Państwowe w Lublinie

Hybrydą młyna wodnego stacjonarnego i pływaka był tak zwany ,, klepak” młyn wodny składający się z części wybudowanej na wbitych w dno palach oraz łodzi zwanej łyżwą.

Ilustracja z pierwszego polskiego podręcznika. Dalsze poprawne Y pomnożone Młynobudowanie, z 1794 r.
Ilustracja z pierwszego polskiego podręcznika budowy młynów. Dalsze poprawne y pomnożone Młyno-budownictwo, Jana Gotfryda Schneidera z 1794 r.

Archeolodzy dotychczas odnaleźli w Polsce pozostałości po trzech młynach wodnych: w Otalążku na Mazowszu, w Ptakowicach na Śląsku i w Mniszku na Kujawach.

Młyny wietrzne powstały znacznie później.
W VIII w. istniały już w Persji, w Europie źródła historyczne  potwierdzają wiatraki dopiero w XI wieku, a do polski trafiły pod koniec wieku XIII.
Pierwszy w pełni funkcjonalny młyn napędzany maszyną parową zbudowano w Londynie w roku 1784. Pierwszym młynem parowym w Polsce był młyn wybudowany w latach 1825 –  1827. w Warszawie na Solcu. Młyn ten posiadał maszynę parową o mocy 45 KW i napędzał 12 złożeń kamieni.

Tak wyglądały pierwsze młyny napędzane kołem wodnym budowane w Polsce:

Stary młyn w Puniach nad Niemnem

A tak ostatnie:

Rekonstrukcja młyna wodnego, Żółkiewka 1924
Młyn Karola Walczaka w Żółkiewce pow. krasnostawski z 1924 r. Rekonstrukcja Małgorzaty Dziedzic

Na tej stronie informacje o młynach podajemy w układzie terytorialnym, zgodnie z aktualnym podziałem administracyjnym kraju. Najłatwiej odnaleźć informacje klikając na odpowiednie województwo na interaktywnej mapie Polski.